Stair na Gaeilge

From ZuluNotes - Free Leaving Cert Notes

Stair na Gaeilge

An Ghaeilge mar theanga Cheilteach: 1. Is iad na príomh grupaí teangacha atá síolraithe ó na teangacha Ind-Eorpacha na: (i) An Cheiltis (ii) Na teangacha Gearmánacha (iii) Na teangacha romanácha (iv) An Ghréigis (v) Na teangacha Slavacha (vi) Cuid de theangacha na hIndia

2. Is teangacha Ceilteacha iad seo a leanas: (i) An Bhreatnais (ii) An Bhriotáinis (iii) An Choirnis (iv) Gáighilg na hAlban (v) An Mhanamais (vi) An Ghaeilge

Tá i,ii,iv,vi in úsaid go fóill

3. Bhí na Ceilteach sa Bhreataun, in Éireann agus tugtar Ceiltis na nOileán ar an teanga a labhair siad.

4. Iarsmaí atá againn ón gCeiltis (a) Feictear rian na ceiltíse go láidir i struchtúr na mbriathra sa Ghaeilge atá againn inniú. Mar shampla: Tá dhá aimsir láithreach ag an mbriathar bí (Tá/Bíonn) (ii) an fhoirm Tháite: bhíos, fuaireas agus chuas

(b) Tháinig na forainmneacha réamhfhoclacha anuas chugann ón gCeilteas freisin. Mar shampla: bíonn dhá fhocail ag teastail sa bhéarla chun leithéadí; dom, liom, uaim, díom, srl(etc)

(c) Bhíodh an Neodar sa tsean- Ghaeilge

(d) Tagann na rialacha faoi “seimhú” agus “úrú” ón gCeiltís

(e) Is ón gCeiltis a bhfuaramar na tuiseal.

2.(i) Ogham + (ii)Gluaiseanna

(i) Seanchóras scríbhneoireachta is ea ogham (ii) In úsaid ag na Gaeil idir 300A.D agus 600 A.D. (iii) Samplaí le feiceáil timpeall na tíre ar ghalláin, clocha, 300 sampla (ar fáil sa Bhreatain bheag, Albain chomh maith) (iv) Ní móran a bhí scríofa ar na clocha. (ainm an Rí nó taoiseach) (v) Córas poncanna de na gutaí, córas scríob de na consain.

(II) Na Gluaiseanna: (notaí mínithe) (i) Nil móran eolais againn faoin tSeán Ghaeilge ach bheadh an scéal i bhfad níos measa fós mura mbeadh Johann Casper Zeuss (1806-1856) (Teangeolaí ón mBaváir). Tháining Zeuss ar roinnt lámhschríbhíní a raibh notaí scríofa ar na himeall agus idir na línte orthu (ii) Manaigh Éireannacha a scríobh na notaí sin idir 600 A.D. agus 900A.D. (iii) Gluaiseanna a thugtar ar na sin (iv) D’fhoilsigh Zeuss torthaí a chuid oibre sa leabhair “Grammatica Celtica” i 1853.

An Rúraíocht (i) Is ea an rud atá sa rúraíocht ná laochscéalta (ii) Baineann na scéalta seo le laocha i gCúige Uladh a shíolraigh ó rí darbh ainm Ruraí (iii) Bhí Conchúr Mac Neasa in rí ar cúige Ulaidh in am na Rúraíochta. (iv) B’é Cúchullain príomhlaoch na rúraíochta. (v) Na scéallta cáiliúla:  Clann Uisnigh  Táin Bó Cuailgne (v) Ba iad na ríthe agus na huaisle a bhíodh mar laochra sa ruraíocht. Dá bhrí sin: na scéalta bunaithe sna Dúnta, Caisléan agus ní luaitear an dúlrá ró-minic (vi) Teamaí: crógacht, niachas, draíocht. Bíonn troid mar bún ábhar sna scéalta (vii) Feictear forlámhar na mban sna scéalta msh, Bhí banríon Méabh i gCuige Connachta. (viii) Scríobhaidh an ruraíocht sa tseán-Ghaeilge. (ix) Tá roinnt dánta a bhaineann leis an rúraíocht.